Podlipniak w "Wyborczej" - słowo na niedzielę (i pozostałe dni tygodnia)

TU  LINK:  WYWIAD GW Radom 5.04.2013

fragment:

"Czy czuję się reprezentantem "ciemnej strony"? Zdecydowanie uważam się za realistę, czyli umiarkowanego pesymistę. Termin "dobrze poinformowany optymista" też do mnie pasuje. Wynika to chyba z tego, że więcej dobrej literatury powstaje z zetknięcia, zarażenia ową "ciemną stroną Księżyca". Podobnie jest z innymi dziedzinami sztuki, bo film, teatr, sztuki plastyczne też, moim zdaniem, częściej czerpią z emocji wywoływanych przez trudne, ciemne, bolesne sprawy i wydarzenia. W tej kwestii zgadzam się z jednym z moich ulubionych poetów i prozaików, zresztą redaktorem "Karmageddonu", Radkiem Kobierskim, który kiedyś powiedział, że więcej dobrych dzieł literackich powstało na raczej niewesołe tematy. Bardziej interesujące, frapujące, inspirujące są owe złe, grzeszne rejony ludzkiego życia, psychiki. Szekspir napisał, że "zło, które czynią ludzie, żyje po ich śmierci, dobro zaś idzie wraz z nimi do grobu". Zgadzam się z tymi słowami. Jako historyk z wykształcenia nie mogę się z tym nie zgadzać."

Błogosławieni, którzy ujrzeli, ale nie uwierzyli

Rather than words comes the thought of high windows

Huśtawki [remix/redux]

jeszcze się nie spisałeś, jeszcze niesiesz wiersze,

niby wyżeł przemokły gdzieś na polowaniu,

zanim cię dotknie życie, może najboleśniej,   

zanim spod palców umknie ostatnia podpórka.

obok są obce ciała, niepokrewne ciepłem,

mają swoje miłości i godowe pieśni.

nie rymują się prawie z żadnym dobrym słowem.

po prostu przemijają wraz z porami roku.                                                                                                               

brakuje ci pewności, że cokolwiek niesiesz

zasługuje choćby na notkę lub przypis

mniej zdawkowy niż ukłon znajomych z młodości,

którzy się nie przyznają do ciebie po zmierzchu.

zachód napełnia szyby ostatnim rozbłyskiem.

znów będziesz miał dla siebie cały święty spokój,

a życie cię porzuci w oknie jak dzieciaka

trzymającego mocno lizak w kształcie serca

         

– tani fundament wiary w jakieś lepsze wczoraj.

Jeszcze się tam żagiel bieli, chłopców, którzy odpłynęli

I tamta [item, i temu]. Sonet Penelopy 

Kiedyś powrócisz do kraju - no właśnie 

Zobacz, czy jesteś tu potrzebny komuś

Josif Brodski *** (Kiedyś powrócisz)

nie masz do kogo wracać, dokąd także zblad’ło.  

nie dla ciebie przy pirsie powitalne mowy,

skoro sam się wybrałeś w rejs ku nowym światom

z miasta, gdzie za drutami marzły archanioły.

drut to tylko przenośnia, bo nie ma powrotu

do miłości, do ludzi, którzy się rozpełźli

po matuszce jak pluskwy, a ty, patrząc z boku,

nie możesz się nadziwić, że już zapomnieli.

możesz obwiniać bogów, niestałość kobiecą,

przeklinając pod nosem – blad’ taka owaka.

nieobecny jest martwy i nic w tym dziwnego,

gdyż najwspanialsza pamięć nie zastąpi braku.

szukasz nowego gniazda? – to płonna nadzieja,   

bo jest tylko itaka i właśnie jej  nie ma.

Eyes wired shut running through my brain pulling back the skin it happens we're getting older

Itaka [i tamta]. Sonet Odysa

Brodskiemu

rzadko powracam w miejsca, w których mnie nie było,

gdzie na rozgrzanych dachach smaży się w południe

stado puszystych kotek, a w podcieniach miłość

rozmieniają, jak talent, w pośledniej walucie.

może to szczera prawda, że nie wolno wracać

bez żadnej zapowiedzi, z pustymi rękoma,

cichcem do swego domu po dwudziestu latach,

kiedy już się natkała na sąsiedzkich krosnach.

powrót to czysty nonsens, który doprowadza

do szału wszystkich bogów, więc uparcie mnożą

przeszkody, bym nie dotarł w miejsce, gdzie itaka

zapomniała się wiernie z każdą penelopą.

nawet blad’ brzmi niezgrabnie w takiej sytuacji,

jeśli jesteś niebylcem z zakazem przyjazdu.  

A photograph is a secret about a secret. The more it tells you the less you know.

Futro z nie

Zrobić zdjęcie, to jakby kogoś uwieść

Diane Arbus

Ile zostaje z ciebie, kiedy się przyglądasz

karłom i prostytutkom przez zmętniałe oko?

Na drugą stronę przejdzie cierpki oksymoron

– najpiękniejsza brzydota. Za nim stoi szczerość.

Ten język jest nieznany, nie mieści się w głowie,

opisuje to wszystko, o czym nie chcesz wiedzieć,

przed czym co dzień uciekasz, doskonale czując,

że ogłuchniesz, oślepniesz i już nie powrócisz.

W zamian otrzymasz kilka prześwietlonych klatek

filmu z brudniejszej strony księżyca, na których

widać cyrkowy namiot. Tam zabiorą pięknych

– bezużytecznych fanów botoksu i noża.

Obejrzymy ich chętnie, śmiejąc się do łez,

a nasze krzywe nogi, garby, zezowate

ślepia będą dowodem na zwycięstwo ciała

nad wybrakowaną duszą. Za nim stoi prawda. 

W ciemnej dolinie. O tomie poetyckim Karmageddon Pawła Podlipniaka

Anna Spólna* 

W ciemnej dolinie. O tomie poetyckim Karmageddon Pawła Podlipniaka

            Drugi już, po Aubade triste, tom wierszy Pawła Podlipniaka zbudowany jest z równą precyzją, co poprzedni, ale ciemność, która w nim gości, jest gęstsza i bardziej nieustępliwa. Skąd się bierze konsekwencja w budowaniu atmosfery niepokoju, której nie łagodzą nieliczne pogodne (bo nie nazwałabym ich radosnymi) wiersze z cyklu Spaleni słońcem? Decyduje o tym splot dwóch czynników: zasadnicza niechęć podmiotu do samousprawiedliwień i wyostrzona uważność wobec małych i wielkich dramatów, których łatwiej byłoby nie dostrzegać, a które domagają się jego poetyckiego głosu.

       
             1. Przywiązany do własnej, uporządkowanej formy wiersza (podział na strofy, wyrazisty rytm, często sylabiczne wyrównanie wersów i zastępujące rymy współbrzmienia) Podlipniak łagodzi nią gwałtowność swojej frazy. Zwraca uwagę rytmiczność tych wierszy, ich formalne zdyscyplinowanie – łączne z eksperymentowaniem z gatunkami mało znanymi, jak pantum (Pan. Tuum est Regnum). A jednak kolejne zdania wydają się łączyć w poetycki strumień świadomości („napis cieknący z dysz zwrotki”, Tumoral blues), narastać w falę, która załamuje się gwałtownie w pointach. Płynny ciąg zdań przypomina logoreę na zadany temat i... wykrwawianie się, jak w świetnym, poświęconym żałobie wierszu Omer:

Zostawiam za sobą frazę jak trop na śniegu,

wypływa ze mnie, choć podciąłem dawno.

            Na opowieściach o nadwrażliwości, prowadzącej do samobójczej śmierci (cykl Annopol), kronikach z pola bitwy (Tańce wojenne), scenach z życia miłosnego, w którym szczęście zmącone jest poczuciem nietrwałości (Spaleni słońcem), i paradoksalnej narracji obumarłego wewnętrznie, podtrzymującego pozory więzi ze światem bohatera (Wiktoriańska galeria pośmiertna) nadbudowuje się nadrzędny dla tomu motyw końca świata. Właściwie wielu pojedynczych światów, które giną tuż obok w każdej chwili, zwykle poza naszą świadomością, skoncentrowaną na zagłuszaniu własnego bólu.

       
                2. Tok mowy, niosący lirykę Podlipniaka, nie uwalnia od cierpienia, przeciwnie, jest w nim coś obsesyjnego, wydaje się wynikać z przymusu dotykania słowem pogranicza wizji i sensualnych doznań, międzytekstowych skojarzeń i brutalnej prozy życia. „Pod koniec nocy nawet moje sny mają obroże” – skarży się podmiot Stu kilometrów drogi ekspresowej. Autor Karmageddonu czuje, że wiersz – konieczny, by zrozumieć los (tytułową karmę) – w swojej ułomności przypomina natrętnie ponawianą próbę zbawienia, uleczenia, obudzenia z letargu. Zwykle – daremną:

zabrakło nitki, by się przeprowadzić

z ciemności w ciemność, na krótko przed chwilą,

gdy wybuchł język, sypiąc  odłamkami frazesów

o bliskości (to gorycz wyrwała zawleczkę).

(Granat i aksamit)

„Słowo nas nie zagoi, śmierć to także słowo” – pisze w wierszu L. Anneus Sylvanus. Samobójstwo patronki tomu, Anne Sexton, jest figurą klęski poezji jako domniemanego lekarstwa na cierpienie:

Nie utrzymał jej język, był nazbyt kruchym mostem,

więć nie udźwignął ciężaru pszczół złapanych w obce ule.

Kiedy stanęła na nim rankiem z dosłowiem w kieszeniach,

oszronioną szklanka i życiem zawieszonym

on the rocks, wszystko stopiło się, popiło, spadło.

(Annopol)

           3. Podlipniak zwykł pisać wobec kogoś, zresztą wskazuje wprost twórców, z którymi dialoguje. Literackie (i szerzej, kulturowe) wzory mówienia stają się budulcem jego własnej propozycji, rozpiętej pomiędzy sporem z poprzednikami a modyfikującym powtórzeniem egzystencjalnego gestu, zapisanego w ich dziele. Są wśród nich Randall Jarrell, W.H. Auden, Brian Turner, T.S. Eliot… Jest wspomniana Sexton, zmagająca się z chorobą psychiczną i Peter Gabriel, zainspirowany jej liryką; Joseph Conrad i Francis Ford Coppola, zamieniający jego proroczą powieść w barwny, odurzający okrucieństwem fresk wojenny. Autor tomu próbuje określić siebie poprzez świat kultury, w którym zamieszkał. Podmiot najbardziej prywatnych wierszy tomu jest blisko tych rejonów, w których łączą się rozpacz i amok: balansujący na cienkiej granicy pomiędzy „jest” i „jeśli” (Suk), spalany ciemnym słońcem, ostrzeliwany przez czas, który „poszczekiwał krótkimi seriami” (Y. Submarine).

            4. Pojawiające się w wielu wierszach książki skojarzenia religijne wskazują na jedno ze źródeł niepokoju bohatera Karmageddonu. Kiedyś Bóg był częścią dziecięcego świata, zbudowanego z naiwnej wiary, ufności i przywiązania do tradycji. Moment podważenia tej całości odtwarza wigilijny wiersz Himsa:

(…) Za oknem zima

mieszała się z postem i widziałem wyraźnie

 – na brzegu każdej Marii siedział Jezus, malusieńki jak ja.

Śmiał się, czułem, że to znak.

(…)

I nawet zapach ciasta nie mógł zamaskować

pustego miejsca przy stole, okrucieństwa kolęd,

gdy powietrze drżało od biegu pasterzy.

            Tymczasem erotyczna ostatnia wieczerza (Iskrzy bliżej skóry), „Dżej-Si” bliższy musicalowi Jesus Christ Superstar niż Ewangelii (Pan. Tuum est Regium), „ciemna matka” z dwiema bliznami na policzku (Utomlonnyje sołncem II) są już tylko znakami kulturowymi, wyjętymi z kontekstu wiary. Po coś jednak odwołuje się do nich podmiot, u którego „na czubku nazwiska stoi Kain” (Gościnne pokoje). Przeżywający swój prywatny armageddon w zasięgu „cienia doliny przez którą idziemy”, choć prowadzi nie laska Dobrego Pasterza z parafrazowanego przez poetę Psalmu 23, lecz budząca lęk „smycz w pańskim ręku” (Tumoral blues).

           

Paweł Podlipniak, Karmageddon, Wydawca: Stowarzyszenie Salon Literacki, Warszawa 2012

*Anna Spólna – doktor nauk humanistycznych, literaturoznawca. Pracuje na Wydziale Filologiczno-Pedagogicznym Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego im. K. Pułaskiego w Radomiu, gdzie współtworzy Pracownię Literatury Współczesnej. Autorka dwóch książek: Nowe „Treny”? Polska poezja żałobna po II wojnie światowej a tradycja literacka (2008) i Na skrzyżowaniu głosów. Szkice krytycznoliterackie (2012) oraz artykułów w pracach zbiorowych. Publikowała między innymi w „Echinox Journal”, „Świecie i Słowie”, „Tekstualiach”, „Twórczości”, „Kresach”, „Akcencie”. Należy do zespołu redakcyjnego „Miesięcznika Prowincjonalnego”. Zasiada w jury Nagrody Literackiej Miasta Radomia.